Cảnh tượng những dòng người xếp hàng dài vô tận tại các trạm xăng ở Tehran không còn là điều xa lạ, nhưng quy mô và mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng hiện tại đang đẩy Iran vào một tình thế chưa từng có trong lịch sử hiện đại. Là một trong những quốc gia sở hữu trữ lượng dầu mỏ lớn nhất thế giới, Iran đang phải đối mặt với nghịch lý cay đắng: cạn kiệt xăng dầu ngay trên chính mảnh đất của mình. Khái niệm Ngày số không – thời điểm mà hệ thống cung ứng năng lượng hoàn toàn tê liệt – không còn là một dự báo xa vời mà đang trở thành hiện thực khốc liệt đối với hơn 10 triệu người dân tại các đô thị lớn. Sự đứt gãy này không chỉ đơn thuần là vấn đề kỹ thuật hay kinh tế, nó là hệ quả trực tiếp của các đòn tấn công quân sự chiến lược kết hợp với những sai lầm trong quản trị và sự ưu tiên cực đoan của chính quyền dành cho các mục tiêu quân sự thay vì phúc lợi dân sinh.
Nguồn cơn của sự sụp đổ bắt đầu từ các đợt không kích chính xác nhằm vào những cơ sở hạ tầng năng lượng trọng yếu. Các báo cáo thực địa chỉ ra rằng một loạt các nhà máy lọc dầu quan trọng đã bị hư hại nặng nề, khiến năng suất lọc dầu của quốc gia này sụt giảm tới 50% chỉ trong một thời gian ngắn. Việc mất đi một nửa năng lực sản xuất trong khi nhu cầu nội địa vẫn ở mức cao đã tạo ra một lỗ hổng khổng lồ trong hệ thống phân phối. Những cơ sở từng là niềm tự hào của ngành công nghiệp dầu khí Iran giờ đây chỉ còn là những khối thép cháy sạm, và việc phục hồi chúng là điều gần như không thể trong bối cảnh các lệnh trừng phạt quốc tế ngăn cản việc tiếp cận các linh kiện thay thế và công nghệ tiên tiến từ phương Tây. Điều này buộc chính quyền phải áp dụng chế độ phân phối nghiêm ngặt, nơi mỗi người dân chỉ được phép mua tối đa 20 lít xăng cho mỗi lần chờ đợi kéo dài hàng tiếng đồng hồ, thậm chí là cả ngày đêm.
Tình trạng thiếu hụt nhiên liệu nhanh chóng tạo ra một hiệu ứng domino tàn khốc lan tỏa khắp nền kinh tế. Xương sống của hệ thống vận tải Iran, với khoảng 365.000 tài xế xe tải, hiện đang ở trạng thái tê liệt. Khi dầu diesel không còn đủ để duy trì các lộ trình vận chuyển xuyên quốc gia, dòng chảy hàng hóa bắt đầu tắc nghẽn. Những chiếc xe tải chở thực phẩm tươi sống, thuốc men và các nhu yếu phẩm thiết yếu khác đang phải nằm chờ bên lề đường, tạo nên những bãi đỗ xe khổng lồ trong vô vọng. Hệ quả trực tiếp là giá thực phẩm tại các chợ và siêu thị tăng vọt theo từng giờ. Người dân Iran, vốn đã phải vật lộn với lạm phát phi mã trong nhiều năm qua, giờ đây lại phải đối mặt với nguy cơ thiếu đói khi chuỗi cung ứng logistics bị đứt gãy hoàn toàn. Sự khan hiếm hàng hóa không chỉ làm gia tăng gánh nặng tài chính mà còn đẩy sự phẫn nộ của công chúng lên tới đỉnh điểm.
Trong khi người dân bình thường phải chật vật giành giật từng lít xăng, một sự thật đau lòng khác đang dần lộ diện: Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đang bị cáo buộc tích trữ và kiểm soát phần lớn lượng nhiên liệu còn lại. Thay vì ưu tiên cứu vãn nền kinh tế và hỗ trợ đời sống người dân, nguồn năng lượng khan hiếm này đang được chuyển hướng để phục vụ cho các hoạt động quân sự, duy trì kho tên lửa và hỗ trợ các mạng lưới ủy nhiệm trong khu vực. Sự ưu tiên này cho thấy một hố ngăn cách sâu sắc giữa giới cầm quyền và tầng lớp lao động. Đối với IRGC, sự sống còn của chế độ và khả năng răn đe quân sự quan trọng hơn việc đảm bảo bánh mì và xăng dầu cho người dân. Chính sự ưu tiên lệch lạc này đang trở thành mồi lửa cho những mâu thuẫn xã hội gay gắt, gợi nhớ về bóng ma của những cuộc biểu tình đẫm máu vì giá nhiên liệu vào năm 2019, nhưng lần này với mức độ tuyệt vọng và quyết liệt hơn.
Nhìn rộng hơn ra bối cảnh địa chính trị, chiến lược của Tehran trong việc phong tỏa Eo biển Hormuz dường như đang phản tác dụng một cách thảm hại. Trong quá khứ, việc đe dọa đóng cửa tuyến đường hàng hải quan trọng nhất thế giới này luôn là quân bài mặc cả sắc bén của Iran. Tuy nhiên, sự hiện diện dày đặc của Hải quân Hoa Kỳ và các liên minh quốc tế đã tạo ra một vòng vây siết chặt, khiến Iran không thể xuất khẩu dầu thô để thu về ngoại tệ, đồng thời cũng không thể nhập khẩu các sản phẩm dầu tinh chế cần thiết để bù đắp cho sự thiếu hụt trong nước. Nghịch lý Hormuz đã biến Iran từ một kẻ có khả năng gây áp lực lên năng lượng toàn cầu thành một quốc gia bị bóp nghẹt bởi chính chiến lược của mình. Việc mất đi doanh thu xuất khẩu đồng nghĩa với việc chính phủ không còn nguồn lực tài chính để trợ giá xăng dầu hay nhập khẩu lương thực khẩn cấp, đẩy đất nước vào một vòng xoáy suy thoái không có lối thoát.
Sự tê liệt của hệ thống hạ tầng không chỉ dừng lại ở các nhà máy lọc dầu. Các chuyên gia phân tích kỹ thuật cho biết mạng lưới điện lực của Iran cũng đang chịu áp lực cực lớn do thiếu khí đốt và dầu diesel cho các nhà máy nhiệt điện. Những đợt cắt điện luân phiên kéo dài đã bắt đầu xuất hiện tại Tehran và các thành phố công nghiệp, làm đình trệ hoạt động sản xuất và khiến đời sống sinh hoạt của hàng triệu hộ gia đình trở nên tồi tệ hơn. Trong cái lạnh của mùa đông đang cận kề, việc thiếu năng lượng để sưởi ấm có thể dẫn đến một cuộc khủng hoảng nhân đạo quy mô lớn. Người dân không chỉ thiếu phương tiện đi lại, thiếu thức ăn mà còn phải đối mặt với bóng tối và cái lạnh, tạo nên một bối cảnh xã hội vô cùng bất ổn.
Bất chấp những tuyên bố trấn an từ giới chức chính quyền, niềm tin của công chúng vào khả năng điều hành của chính phủ đã chạm mức thấp kỷ lục. Các mạng xã hội, dù bị kiểm soát chặt chẽ, vẫn tràn ngập những hình ảnh và video về các cuộc xô xát tại trạm xăng và những lời kêu gọi đình công từ các hiệp hội vận tải. Sự phẫn nộ không còn chỉ tập trung vào vấn đề kinh tế mà đã bắt đầu chuyển hướng sang các yêu sách chính trị, chỉ trích sự can thiệp của Iran vào các cuộc xung đột khu vực trong khi nội bộ quốc gia đang tan rã. Sự kết hợp giữa đói nghèo, thiếu hụt năng lượng và cảm giác bị chính quyền bỏ rơi đang tạo ra một công thức hoàn hảo cho một cuộc biến động xã hội tầm cỡ.
Các nhà quan sát quốc tế cảnh báo rằng nếu tình trạng này kéo dài, Iran có thể rơi vào kịch bản nội chiến hoặc sụp đổ cấu trúc nhà nước từ bên trong. Khi lực lượng an ninh và quân đội vẫn được ưu tiên nguồn lực, họ có thể duy trì trật tự bằng bạo lực trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài, một quân đội không thể vận hành nếu thiếu nhiên liệu và một lực lượng cảnh sát có gia đình cũng đang phải xếp hàng chờ xăng sẽ sớm đối mặt với sự rạn nứt về lòng trung thành. Sự suy yếu của khả năng kiểm soát logistics không chỉ làm tê liệt xe tăng, máy bay mà còn làm tê liệt cả khả năng phản ứng nhanh trước các cuộc bạo động lan rộng.
Cuộc khủng hoảng tại Iran là một bài học đắt giá về sự mong manh của một quốc gia phụ thuộc quá nhiều vào tài nguyên thiên nhiên nhưng lại thiếu đi một chiến lược quản trị bền vững và các mối quan hệ quốc tế ổn định. Khi các nhà máy lọc dầu ngừng hoạt động và những đường ống dẫn nhiên liệu cạn khô, sức mạnh quân sự hay tầm ảnh hưởng địa chính trị cũng trở nên vô nghĩa nếu người dân không có đủ xăng để đến nơi làm việc và các kệ hàng trong siêu thị trống rỗng. Tehran đang đứng trước những lựa chọn khắc nghiệt: hoặc thay đổi căn bản định hướng đối ngoại và ưu tiên nội địa để cứu vãn nền kinh tế, hoặc tiếp tục lún sâu vào con đường đối đầu và chấp nhận nhìn đất nước rơi vào vực thẳm của sự hỗn loạn toàn diện. Ngày số không đã không còn là một khái niệm lý thuyết, nó đang hiện hữu trong từng hơi thở, từng bước chân mệt mỏi của người dân Iran trên những con phố không còn bóng dáng xe cộ. Mọi ánh mắt giờ đây đang đổ dồn vào Tehran, nơi mà mỗi lít xăng không chỉ là nhiên liệu, mà còn là niềm hy vọng cuối cùng để duy trì sự tồn tại của một xã hội đang trên đà tan vỡ.
Bình luận