Trong những năm gần đây, Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc (PLA) đã trải qua một quá trình hiện đại hóa với tốc độ chóng mặt, từ việc hạ thủy các tàu sân bay thế hệ mới cho đến việc phát triển kho vũ khí hạt nhân và tên lửa đạn đạo xuyên lục địa cực kỳ tinh vi. Tuy nhiên, đằng sau vẻ ngoài hào nhoáng của những cuộc duyệt binh trên quảng trường Thiên An Môn là một cuộc khủng hoảng niềm tin và sự thanh trừng khốc liệt đang diễn ra trong hàng ngũ lãnh đạo cao cấp nhất. Chủ tịch Tập Cận Bình, trong nỗ lực không mệt mỏi nhằm thiết lập sự kiểm soát tuyệt đối và loại bỏ tham nhũng, đã thực hiện những đợt thanh quét mạnh mẽ nhất kể từ thời Mao Trạch Đông. Mặc dù Bắc Kinh tuyên bố đây là những bước đi cần thiết để xây dựng một lực lượng chiến đấu liêm chính và kỷ luật, nhưng giới quan sát quốc tế lại nhìn nhận một thực trạng đáng lo ngại hơn: sự xói mòn về năng lực chỉ huy, sự tê liệt trong khâu ra quyết định và một quân đội có thể sẽ không bao giờ phục hồi hoàn toàn về mặt chất lượng lãnh đạo.
Trọng tâm của cơn bão chính trị này nằm ở Quân chủng Tên lửa, một đơn vị được coi là "viên ngọc trên vương miện" của sức mạnh chiến lược Trung Quốc. Đây là lực lượng quản lý kho vũ khí hạt nhân và các tên lửa tầm xa có khả năng vươn tới lục địa Mỹ hoặc răn đe các hạm đội tàu sân bay ở Tây Thái Bình Dương. Việc đột ngột cách chức các tướng lĩnh hàng đầu của quân chủng này, bao gồm cả Tư lệnh và Chính ủy, mà không có lý do cụ thể đã gửi đi một thông điệp chấn động. Sự biến mất của cựu Bộ trưởng Quốc phòng Lý Thượng Phúc càng làm trầm trọng thêm bầu không khí nghi kỵ. Việc một quan chức cấp cao, người vừa được chính ông Tập đề bạt, bị thanh loại chỉ sau vài tháng nhậm chức cho thấy sự bất ổn sâu sắc ngay tại trung tâm quyền lực quân sự. Các nhà phân tích cho rằng, khi những chỉ huy dày dạn kinh nghiệm nhất bị thay thế bởi những người được chọn chủ yếu dựa trên lòng trung thành chính trị hơn là năng lực chuyên môn, quân đội Trung Quốc đang đứng trước rủi ro mất đi "trí tuệ tập thể" và khả năng thích ứng trong môi trường chiến tranh hiện đại.
Lý do chính thức thường được đưa ra cho các cuộc thanh trừng này là cuộc chiến chống tham nhũng. Thực tế, tham nhũng trong PLA không phải là điều mới mẻ, nó đã ăn sâu vào hệ thống từ việc mua bán chức quyền cho đến sự biển thủ trong các dự án mua sắm khí tài khổng lồ. Tuy nhiên, quy mô của các đợt thanh trừng gần đây cho thấy vấn đề nghiêm trọng hơn nhiều so với việc chỉ đơn thuần là làm sạch bộ máy. Có những báo cáo tình báo chỉ ra rằng sự yếu kém trong quản lý đã dẫn đến những sai sót kỹ thuật không thể chấp nhận được, như việc nhiên liệu tên lửa bị thay thế bằng nước hoặc các hầm chứa tên lửa không thể vận hành bình thường do lỗi thiết kế và thi công cẩu thả. Nếu những thông tin này là chính xác, nó cho thấy tham nhũng không chỉ là vấn đề tài chính mà đã trở thành một mối đe dọa trực tiếp đến khả năng răn đe hạt nhân của Trung Quốc. Ông Tập Cận Bình có lý do để tức giận, nhưng phương thuốc mà ông đang sử dụng – thanh trừng hàng loạt – có thể mang lại những tác dụng phụ chết người đối với cấu trúc vận hành của quân đội.
Sự sợ hãi hiện nay đang bao trùm lên các cấp chỉ huy của PLA. Trong một tổ chức quân sự, sự linh hoạt và khả năng đưa ra quyết định quyết đoán tại hiện trường là yếu tố then chốt để giành chiến thắng. Thế nhưng, khi các tướng lĩnh thấy đồng nghiệp của mình bị bắt giữ mà không rõ lý do, xu hướng tự nhiên của họ sẽ là sự thận trọng cực đoan và tìm kiếm sự an toàn trong việc tuân thủ mù quáng. Điều này tạo ra một thế hệ chỉ huy không dám đổi mới, không dám báo cáo những tin xấu và luôn chờ đợi mệnh lệnh trực tiếp từ trên xuống. Trong bối cảnh chiến tranh hiện đại đòi hỏi sự phản ứng nhanh nhạy, một quân đội bị tê liệt vì sợ hãi sẽ trở nên vô cùng yếu ớt trước một đối thủ năng động. Ông Tập đang xây dựng một đội quân biết vâng lời, nhưng ông có thể đang vô tình phá hủy một đội quân biết chiến đấu.
Một khía cạnh khác cần được xem xét là sự mất mát về kinh nghiệm chuyên môn. Những vị tướng bị thanh trừng không chỉ là những chính trị gia mang quân hàm, họ thường là những người đã dành hàng thập kỷ để hiểu về học thuyết quân sự, công nghệ vũ khí và chiến lược vận hành. Việc thay thế họ bằng những gương mặt mới, những người có thể chưa đủ thời gian để nắm bắt những phức tạp của các hệ thống vũ khí hiện đại, sẽ tạo ra một khoảng trống về kinh nghiệm không thể bù đắp trong ngắn hạn. Sự thay đổi nhân sự liên tục ở các vị trí chủ chốt ngăn cản việc xây dựng một tầm nhìn dài hạn và sự ổn định trong kế hoạch tác chiến. Điều này đặc biệt nguy hiểm khi Trung Quốc đang thúc đẩy các mục tiêu đầy tham vọng liên quan đến Đài Loan và Biển Đông, nơi mà bất kỳ sai lầm nào về mặt chiến thuật cũng có thể dẫn đến một cuộc xung đột toàn cầu.
Hơn nữa, chiến dịch thanh trừng của ông Tập còn làm dấy lên câu hỏi về sự mâu thuẫn giữa tính đảng và tính chuyên nghiệp trong quân đội. PLA vốn dĩ là quân đội của Đảng Cộng sản Trung Quốc, không phải quân đội của quốc gia. Ông Tập đã nhiều lần nhấn mạnh rằng quân đội phải "tuyệt đối trung thành" với Đảng, và cụ thể là với cá nhân ông. Việc ưu tiên lòng trung thành tuyệt đối lên trên hết đang tạo ra một hệ thống nơi mà những người giỏi nhất có thể bị gạt ra lề nếu họ bị nghi ngờ có tư tưởng độc lập. Sự "chảy máu chất xám" này, kết hợp với áp lực chính trị nặng nề, khiến cho PLA khó có thể thực hiện mục tiêu trở thành một quân đội đẳng cấp thế giới vào năm 2049 như kế hoạch đã đề ra. Một quân đội mạnh không chỉ dựa vào số lượng tàu chiến hay tên lửa, mà dựa vào niềm tin của binh lính vào cấp trên và sự tự tin của các chỉ huy vào khả năng của chính mình. Cả hai yếu tố này đều đang bị lung lay dữ dội.
Nhìn rộng hơn, cuộc khủng hoảng trong nội bộ quân đội phản ánh một vấn đề lớn hơn trong cách quản trị của Trung Quốc hiện nay. Sự tập trung quyền lực quá mức vào tay một cá nhân dẫn đến việc các cơ chế kiểm soát và đối trọng bị vô hiệu hóa. Khi không có sự phản biện, các quyết định sai lầm có thể được đưa ra mà không có rào cản. Trong quân đội, điều này có nghĩa là các báo cáo về năng lực thực tế có thể bị thổi phồng để làm hài lòng lãnh đạo, tạo ra một ảo tưởng về sức mạnh. Nếu Trung Quốc thực sự bước vào một cuộc chiến lớn, sự chênh lệch giữa năng lực trên giấy tờ và năng lực thực chiến có thể dẫn đến những thất bại thảm khốc, tương tự như những gì đã xảy ra với các quân đội có cấu trúc chỉ huy tập trung và dựa trên sự sợ hãi trong lịch sử.
Cuối cùng, thế giới đang chứng kiến một quân đội Trung Quốc đang ở ngã ba đường. Một mặt, nó tiếp tục phô diễn sức mạnh cơ bắp thông qua các cuộc tập trận quy mô lớn và công nghệ tiên tiến. Mặt khác, nó đang phải vật lộn với những vết thương tự thân do cuộc đấu tranh quyền lực và nỗ lực kiểm soát gắt gao của giới lãnh đạo chính trị gây ra. Việc ông Tập Cận Bình "bẻ gãy" cấu trúc lãnh đạo cũ để xây dựng một trật tự mới có thể giúp ông củng cố vị thế cá nhân, nhưng cái giá phải trả có thể là sự suy yếu không thể cứu vãn của sức mạnh quân sự quốc gia. Khi niềm tin giữa các cấp chỉ huy bị phá vỡ và sự sợ hãi thay thế cho tinh thần chuyên nghiệp, quân đội Trung Quốc có thể đang trở thành một cỗ máy khổng lồ nhưng thiếu đi linh hồn và sự nhạy bén cần thiết để đối đầu với những thách thức phức tạp của thế kỷ 21. Những gì ông Tập đã làm tổn thương trong quân đội có thể sẽ cần nhiều thế hệ mới có thể chữa lành, nếu điều đó còn khả thi.
Bình luận